Służby Więzienne na całym świecie zmagają się ze wzrostem przemytu. Przyczyn jest wiele, od braków kadrowych służb ochrony, po nieskuteczne metody wykrywania kontrabandy. Drogi przemytu pozostają te same, jednak wartość przechwytywanego przemytu systematycznie rośnie. Pokusa dużego zysku przezwycięża ryzyko oraz niweluje ewentualne straty. Skutki kontrabandy są wielorakie, to nie tylko przemycone narkotyki, alkohol czy telefony komórkowe bezpośrednio podnoszące ryzyko zdarzeń w więzieniu, zagrożenie dla funkcjonariuszy i osadzonych, przyczyniają się do wzrostu liczby zgonów, prób samobójczych i samobójstw. Niezależnie od drogi przemytu, przeciwdziałaniem jest realizacja kontroli. Realizuje się je przy wejściu do więzienia, a także w każdym innym miejscu na jego terenie. Kontroli podlegają osoby, pojazdy, bagaże, korespondencja, paczki, przedmioty, odzież, żywność, pomieszczenia.

Współczesne kontrole trudno wyobrazić sobie bez zastosowania urządzeń. Wyposażenie współczesnego punktu kontroli, to¹:

• Bramkowy wykrywacz metali
• Ręczny wykrywacz metali
• Skaner rentgenowski bagażu i korespondencji
• Alkomat
• Termometr

Poza powyższymi urządzeniami do dyspozycji służby ochrony są także detektory telefonów komórkowych, kamery inspekcyjne, chemiczne testery substancji psychoaktywnych i psy specjalne wykrywające wspomniane substancje oraz materiały wybuchowe. Pojawiają się także chromatografy lotnych jonów do rozpoznawania substancji chemicznych czy detektory elektroniki.

Jednak do wykrywania i zapobiegania kontrabandzie najbardziej uniwersalnymi i skutecznymi urządzeniami są skanery rentgenowskie. Niestety zastosowana technologia promieniowania rentgenowskiego, pomimo śladowej dawki budzi lęki zarówno wśród stosujących je służb jak i kontrolowanych osób. Bardzo często to efekt braku wiedzy i przekonania o szkodliwości promieniowania. Dzieje się tak pomimo spełnienia bardzo rygorystycznych wymagań kontroli i nadzoru nad pracą tych urządzeń. Z opisem technologii ich działania można zapoznać się w artykule „Skanery X-Ray i MMW” w OMiI nr 4/2016².

Chcąc osiągnąć najwyższe standardy bezpieczeństwa i skuteczności kontroli, trudno nie stosować urządzeń rentgenowskich, inne współistniejące technologie nie pozwalają na prześwietlenie całego ciała, jego organów i jam. Nowe technologie stają się coraz bezpieczniejsze w zakresie kontroli osób, również te wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie, a dawka promieniowania jest niższa niż ta przyjmowana po spożyciu pokarmu zawierającego dużo potasu (jonizacyjnego K40) lub wdychania przez palacza zjonizowanego dymu tytoniowego.

Dostępne obecnie na rynku technologie skanerów osób można podzielić na:

• Aktywne
  – Rentgenowskie obrazujące prześwietlone całe ciało, jego organy i jamy
  – Rentgenowskie backscatter obrazujące odbite od skóry promieniowanie
  – Mikrofalowe (MMW) podobnie jak rentgenowskie backscatter obrazujące z odbicia mikrofal od skóry/ciała
• Pasywne – Terahercowe(niegenerująpromieniowania) obrazujące z odebranego promieniowania ciała ludzkiego

Do zastosowania w więzieniach, wykrywania kontrabandy, najskuteczniejszym urządzeniem jest skaner rentgenowski prześwietlający całe ciało, jego organy i jamy. Taki skaner pozwala wykryć kontrabandę bez szczególnego wstępnego przygotowania czy zaangażowania w kontrolę służby ochrony, kontrolowana osoba staje w odzieży, w wyznaczonym miejscu w skanerze lub na przesuwanej platformie i po chwili uzyskuje się obraz prześwietlonej osoby. Wysokiej rozdzielczości obraz w połączeniu z oprogramowaniem sztucznej inteligencji (ang. AI) pozwala na wykrycie:

• połkniętych przedmiotów
• schowanych w „kieszeniach” skóry
• schowanych w fałdach skóry
• schowanych we włosach
• schowanych w jamach ciała
• ukrytych w odzieży i przedmiotach kontrolowanej osoby
• ukrytych w protezach, pod opatrunkami itp.

Taki otrzymany w wyniku skanowania obraz rentgenowski całej osoby to wrażliwe dane biometryczne, które wymagają odpowiedniej ochrony i procedur przetwarzania. Wspomniane inteligentne oprogramowanie pozwala na automatyczne rozpoznawanie kontrabandy ze wstępną identyfikacją przedmiotów oraz sygnalizowanie zmian (zdj. 6), gdy kontrolowana osoba podlega kolejnej kontroli.

Przeprowadzanie tradycyjnej kontroli osobistej wiąże się z naruszeniem strefy intymnej osoby, godności ludzkiej, prawa do prywatności. Jest niekomfortowe zarówno dla osoby kontrolowanej jak i dla służby ochrony (co potwierdzają wieloletnie rozmowy z funkcjonariuszami podczas szkoleń). Urządzenie rentgenowskie do prześwietlania osób minimalizuje powyższe, przyczyniając się także do znacznie większej skuteczności kontroli. Jest to niepodważalna zaleta tych urządzeń. Oczywiście będą osoby, których z różnych względów (najczęściej zdrowotnych) nie będzie można poddać skanowaniu urządzeniem rentgenowskim, wtedy pozostaną tradycyjne metody kontroli.

Potrzeby rynku oraz rozwój technologiczny sprawiają, że pojawiające się urządzenia posiadają coraz większe rozdzielczości, nowe funkcje, szybkość działania i intuicyjną obsługę. Urządzenia te można podzielić na kategorie względem zastosowania:

• skanery bagażu i korespondencji 2D i 3D (zdj. 1)
• mobilne skanery przedmiotów i konstrukcji (zdj. 2)
• skanery osób (zdj. 3)
• skanery pojazdów/podwozia (zdj. 4)

W każdej z wymienionych kategorii na rynku można znaleźć szereg urządzeń. Wybór skanera do zastosowania w ochronie obiektu nie jest łatwy. Należy uwzględnić szereg czynników od parametrów technicznych, po wymagane przepisami procedury i uprawnienia podmiotu stosującego takie urządzenia. Obecnie najtrudniejszym wyzwaniem dla zainteresowanych technologią rentgenowską są wymagania prawne i proceduralne, co w wielu przypadkach zniechęca inwestorów. Nieco wysiłku formalnego jest jednak opłacalne i nie powinno zniechęcać do osiągnięcia najwyższego poziomu bezpieczeństwa obiektów i osób.

Nowoczesne technologicznie urządzenia i systemy, pomimo coraz bardziej przyjaznej dla użytkownika obsługi (ang. user friendly) wymagają odpowiednich kompetencji3. Kompetencje użytkownik nabywa pracując wraz z doświadczonym funkcjonariuszem lub poprzez dedykowane, specjalistyczne szkolenia⁴. Najlepiej, kiedy obie formy zdobywania kompetencji są realizowane.

Zdaniem autora urządzenia rentgenowskie, szczególnie te przeznaczone do prześwietlania całego ciała to najskuteczniejsze urządzenia do przeciwdziałania kontrabandzie.

mjr mgr inż. Cezary Mecwaldowski
Wykładowca zakładu szkolenia ochronnego w Centralnym Ośrodku Szkolenia Służby Więziennej w Kulach.

1 C. Mecwaldowski „Urządzenia do kontroli i zapobiegania przemytom” OiB Nowoczesne technologie gwarancją sukcesu w obiektach penitencjarnych cz. II, 2021.

2 C. Mecwaldowski „Skanery X-Ray i MMW” OMiI 4/2016.

3 https://www.cbc.ca/news/canada/nova-scotia/bodyscanners-x-ray-jail-nova-scotia-drugs-detection-1.4794187

4 C. Mecwaldowski, R. Poklek „Nowoczesne szkolenie dla funkcjonariuszy realizujących kontrolę osób i bagażu w zakładach karnych” OMiI 2/2018